De overheid weet alles over u, maar te weinig over zichzelf

Onze overheid wordt steeds bedrevener in het verzamelen, koppelen en analyseren van gegevens over burgers, ondernemers en vrije beroepen. Ze kent onze inkomsten, onze bezittingen, onze bankrekeningen, onze vennootschappen en steeds meer van onze professionele activiteiten. Wie onderneemt, wordt fiscaal en administratief volledig doorgelicht.

Nu zijn de zorgverleners aan de beurt. Sinds 11 augustus 2026 kan het InterMutualistisch Agentschap gegevens van alle ziekenfondsen samenbrengen om individuele artsen, tandartsen, zelfstandige verpleegkundigen en andere zorgverleners te profileren. Zodra iemand statistisch afwijkt van het gemiddelde, kan een uitgebreid persoonlijk dossier worden samengesteld. Voorschriften, prestaties, honoraria, supplementen en zelfs gegevens over de arbeidsongeschiktheid en uitkeringen van de zorgverlener kunnen daarbij worden gekoppeld.

Een arts kan meer prestaties leveren omdat hij harder werkt, meer uren klopt en een grotere patiëntenpopulatie behandelt. Toch krijgen ‘externe’ ziekenfondsen de mogelijkheid om dergelijke zorgverleners bijzonder grondig door te lichten. Het RIZIV blijft formeel bevoegd om sancties op te leggen, maar de mutualiteiten krijgen een centrale rol in de selectie en gegevensanalyse. Dat is zeer problematisch, want ziekenfondsen zijn daarvoor niet bevoegd. Ze zijn zelf grote spelers in de gezondheidszorg, onderhandelen over tarieven, beheren enorme geldstromen, betalen geen belastingen en verdedigen de eigen belangen.

Artsenvereniging BVAS noemt deze wet daarom terecht “een Golden Gate Bridge te ver”.

Geen controle op de overheid zelf

De tegenstelling met de controle op de overheid zelf kan nauwelijks groter zijn. Tussen eind 2019 en eind 2024 kwamen er in België ongeveer 39.200 voltijdse overheidsjobs bij. Dat zijn er aanzienlijk meer dan in de vijf jaar voordien. De bijkomende jaarlijkse personeelskosten worden op ongeveer 2 miljard euro geraamd. België heeft ondertussen meer dan één miljoen voltijdse overheidsmedewerkers.

Het probleem is niet de individuele ambtenaar, maar het systeem waarin nieuwe structuren, bevoegdheden en regels bijna automatisch nieuwe administraties voortbrengen. Iedere staatshervorming creëert bijkomende diensten. Iedere nieuwe regelgeving vraagt controleurs. Iedere subsidie vereist een administratie die ze toekent, controleert en evalueert.

Maar waar blijft de systematische doorlichting van die overheidssneeuwbal? Welke diensten overlappen elkaar? Welke instellingen leveren te weinig resultaat? Welke procedures kunnen worden afgeschaft? Welke bevoegdheden worden door verschillende bestuursniveaus tegelijk uitgeoefend? Hoeveel kost die versnippering jaarlijks en wat krijgt de belastingbetaler ervoor terug?

Het Rekenhof voert controles uit en overheidsdiensten publiceren begrotingen en jaarverslagen. Maar een permanente, transparante en vergelijkbare efficiëntiemeting van alle overheidsuitgaven ontbreekt. De privésector moet iedere euro verantwoorden, terwijl overheidsinstellingen veel minder worden gescreend.

Een schoolvoorbeeld van inefficiëntie

De sociale huisvesting illustreert het probleem. Terwijl tienduizenden gezinnen jarenlang op een woning wachten, staan sociale woningen leeg wegens trage renovaties, administratieve procedures, versnipperde verantwoordelijkheden en een complete inefficiëntie. In 2023 werd in het Vlaams Parlement nog gesproken over een leegstand van ongeveer 9 procent. De Vlaamse regering moest in 2026 opnieuw een actieplan tegen leegstand aankondigen. Een private verhuurder die een woning langdurig laat leegstaan, krijgt leegstandbelastingen, heffingen en sancties. De overheid krijgt niets.

Onze overheid heeft de onweerstaanbare drang om alles wat in de private sector goed functioneert steeds zwaarder te belasten, reguleren, fiscaal onaantrekkelijk te maken en vervolgens door een duurder overheidssysteem te vervangen. Dat zien we op de huurmarkt. Hetzelfde dreigt nu met onze gezondheidszorg te gebeuren. België beschikt nog over uitstekende en hardwerkende artsen. Maar in plaats van hen te beschermen, worden zij steeds meer bekeken als kostenposten die door inefficiënte overheidsadministraties moeten worden gestuurd.

Minister Frank Vandenbroucke kiest daarbij consequent voor centralisering, controle en collectivisering. Zijn trotskistisch verleden (Revolutionaire Arbeidersliga) stuurt wellicht zijn geloof in centraalgeleide systemen.

Wie artsen voortdurend wantrouwt, hun honoraria beperkt, hun gegevens koppelt en hun professionele vrijheid verkleint, moet niet verbaasd zijn wanneer steeds meer artsen deconventioneerden of ons land verlaten. Zo zal een goed functionerend zorgstelsel vervangen worden door een administratief gestuurde staatsgeneeskunde met langere wachttijden, minder keuzevrijheid en een slechtere kwaliteit.

De heilige huisjes blijven onaangeroerd

Merkwaardig is dat de traditionele heilige huisjes buiten schot blijven. Vakbonden en ziekenfondsen en hun omvangrijke netwerken worden niet op dezelfde fiscale manier belast als andere gelijkaardige ondernemingen. Ze hebben geen verantwoordingsplicht die de overheid aan ondernemers en vrije beroepen oplegt.

Dat is nog moeilijk te verdedigen omdat deze organisaties miljarden beheren en controlemacht over anderen krijgen. Als ziekenfondsen het volledige profiel van een arts mogen analyseren, moet de samenleving ook volledige transparantie krijgen over de financiële structuren, reserves, beleggingen, vastgoedbezittingen, bestuursvergoedingen en efficiëntie van de ziekenfondsen zelf. Hetzelfde geldt voor vakbonden en voor iedere overheidsinstelling die met publiek geld werkt.

De overheid weet vandaag bijna alles over de burger, maar onvoldoende over haar eigen efficiëntie en over ‘haar’ heilige huisjes. Voor ze nog meer controleurs aanstelt om dokters, ondernemers en verhuurders te onderzoeken, zou ze eerst zichzelf moeten saneren met meer transparantie over waar ons belastinggeld terechtkomt. Dat zou een geloofwaardige hervorming zijn.

Bronnen

• Trends, “België kreeg meer dan 39.000 ambtenaren erbij in vijf jaar”, 16 oktober 2025.
• Federaal Planbureau, “Publieke werkgelegenheid in België in een internationaal perspectief”.
• Focus en WTV/Belga, “Artsenbond haalt uit naar nieuwe wet die ziekenfondsen meer inzage geeft in zorgdata”, 28 augustus 2026.
• Vlaams Parlement, debat over leegstand in de sociale huisvesting, 11 januari 2023.
• Vlaamse Regering, “Actieplan voor het beperken van leegstand in sociale huisvesting”, 27 februari 2026.
• Nationale Bank van België, Balanscentrale: jaarrekeningen van ziekenfondsen en landsbonden.
• ABVV, “Rechtspersoonlijkheid van de vakbonden”, 22 augustus 2025.
• Knack, “Leven en werken van Frank Vandenbroucke”, 24 september 2011.