Dure monopolies: hoe Elia, Fluvius en watermaatschappijen de factuur opdrijven

Wie in België ontevreden is over zijn energieleverancier, kan overstappen naar een concurrent. Wie ontevreden is over Elia, Fluvius, Fluxys of zijn watermaatschappij, kan nergens heen.

De monopoliebedrijven worden groter, hun investeringsprogramma’s duurder en hun structuren ingewikkelder, terwijl de burger de rekening krijgt doorgeschoven. Het probleem ontstaat wanneer meer investeren vanzelf leidt tot meer inkomsten, meer winst en hogere tarieven – zonder de nodige zuinigheid en efficiëntie.

Het monopolie van Elia

Elia bezit en beheert het Belgische hoogspanningsnet. Het bedrijf is beursgenoteerd en moet zijn aandeelhouders tevredenstellen. Elia krijgt zijn inkomsten via gereguleerde transmissietarieven. Investeringen die door de regulator worden aanvaard, komen in de gereguleerde activabasis terecht. Op die activa mag Elia een bepaald rendement verdienen.

Daardoor ontstaat een perverse prikkel: hoe groter de investeringsportefeuille, hoe groter de vergoedingen. Voor de periode 2028–2038 ligt een ontwikkelingsplan voor dat ongeveer 24 miljard euro aan investeringen omvat. Dat is gemiddeld 2,4 miljard euro per jaar.

De CREG waarschuwt dat de transmissienettarieven tussen 2028 en 2031 met ongeveer 50 tot 60 procent kunnen stijgen. Nadien zou daar nog eens 40 tot 50 procent bovenop kunnen komen. De tarieven zouden gecumuleerd ongeveer 125 procent hoger liggen dan vandaag – meer dan een verdubbeling.

Daartegenover staan natuurlijk noodzakelijke investeringen: elektrische wagens, warmtepompen, datacenters, windparken en de elektrificatie van de industrie vragen een sterker stroomnet. De CREG vraagt meer transparantie over de kostprijs en de baten van afzonderlijke projecten. Ook wil de regulator tijdig kunnen waarschuwen wanneer kosten ontsporen. Maar de adviezen van de CREG zijn niet bindend. De politieke overheid behoudt uiteindelijk de beslissingsmacht.

Ondertussen boekte Elia Transmission Belgium in 2025 ongeveer 272 miljoen euro aangepaste nettowinst. Elia Group als geheel, met ook belangrijke Duitse activiteiten, verdiende 556,6 miljoen euro. Voor 2026 verwacht de groep zelfs 690 tot 740 miljoen euro nettowinst. Bij een klassiek bedrijf kan een verkeerde investering het voortbestaan bedreigen. Bij een monopolistisch nutsbedrijf wordt elke misrekening in het tarief verwerkt.

Fluvius: een belangenconflict in Vlaanderen

Fluvius beheert in Vlaanderen ongeveer 230.000 kilometer aan nutsleidingen en circa zeven miljoen aansluitingen voor elektriciteit, aardgas, riolering en warmte. Het bedrijf is actief in alle Vlaamse steden en gemeenten en telt ongeveer 6.000 medewerkers. Achter Fluvius zitten verschillende intergemeentelijke netbedrijven. De gemeenten zijn dus rechtstreeks of onrechtstreeks eigenaar.

Dat creëert een dubbelzinnige situatie. Gemeenten zijn tegelijk:

• aandeelhouder van de netbedrijven;
• begunstigde van dividenden en vergoedingen;
• politieke vertegenwoordiger van de burgers die de tarieven betalen;
• opdrachtgever voor openbare verlichting, riolering en andere nutswerken.

Dezelfde overheid die de burger tegen hoge tarieven zou moeten beschermen, heeft zelf belang bij de inkomsten van het netwerk. Dat is een structureel belangenconflict.

De burger betaalt zijn factuur via zijn leverancier, waarna het geld naar netbeheerders, overheden en verschillende fondsen stroomt. Ook de overstap naar het capaciteitstarief heeft de factuur minder doorzichtig gemaakt. Burgers moeten tegelijk rekening houden met verbruik, piekvermogen, vaste kosten, heffingen en tarieven die verschillen naargelang hun aansluiting.

Daarnaast dreigt een nieuwe gasparadox. Naarmate meer gezinnen van aardgas afstappen, moeten de vaste kosten van het gasnet over minder klanten worden verdeeld.

Watermaatschappijen: versnipperd en ondoorzichtig

Ook drinkwater is georganiseerd als een monopolie. Afhankelijk van de woonplaats krijgt men water van De Watergroep, Farys, Pidpa of een andere maatschappij. De Vlaamse watersector is versnipperd over maatschappijen, gemeentelijke rioolbeheerders, Aquafin, de Vlaamse Milieumaatschappij en lokale besturen. De integrale waterfactuur combineert daardoor de productie van drinkwater met de afvoer en zuivering van afvalwater.

Bij De Watergroep betaalde een gemiddeld gezin met een verbruik van 72 kubieke meter in 2025 maximaal ongeveer 540 euro voor de volledige waterfactuur. Daarvan ging 239 euro naar de productie en levering van drinkwater. De rest bestond hoofdzakelijk uit bijdragen voor afvoer en zuivering.

De Watergroep maakte in 2025 een winst van 24,1 miljoen euro, nadat in 2024 nog een verlies van 6,7 miljoen euro was geboekt.

Nederland: een les in efficiëntie

Nederland heeft zijn monopolies niet afgeschaft. Ook Nederlandse gezinnen kunnen hun netbeheerder niet kiezen. De tarieven worden gecontroleerd door één krachtige nationale regulator, de Autoriteit Consument & Markt. De Nederlandse netkosten stijgen eveneens door de energietransitie. Toch zijn er belangrijke verschillen.

De Nederlandse netwerksector is duidelijker gecentraliseerd, de landelijke infrastructuurbedrijven zijn publiek verankerd en de ACM vergelijkt prestaties en inkomsten van netbeheerders via één nationaal reguleringskader. België verdeelt het toezicht daarentegen over federale en gewestelijke regulatoren, verschillende regeringen, intercommunales en maatschappijen met uiteenlopende aandeelhouders.

Nederland toont dat eenvoudiger bestuur, duidelijkere verantwoordelijkheden en krachtiger gecentraliseerd toezicht mogelijk zijn.

Hoeveel verspilt België werkelijk?

Volgens Eurostat bedroegen in 2025 voor een gemiddeld huishoudelijk elektriciteitsprofiel:

• de Belgische energie- en leveringscomponent: 15,41 cent per kWh;
• de Belgische netkosten: 11,96 cent per kWh;
• de Belgische belastingen en heffingen: 7,99 cent per kWh;
• de totale Belgische prijs: ongeveer 35,36 cent per kWh.

Voor Nederland bedroegen diezelfde componenten:

• energie en levering: 14,68 cent per kWh;
• netkosten: 11,40 cent per kWh;
• belastingen en tegemoetkomingen: netto ongeveer –1,35 cent per kWh;
• totale prijs: ongeveer 24,73 cent per kWh.

Nederlanders betalen in dit gestandaardiseerde scenario dus in verhouding een paar miljard extra voor elektriciteit dan Nederlandse gezinnen met hetzelfde verbruik. Het grootste gedeelte zit in belastingen, heffingen, tegemoetkomingen en de energiecomponent.

Voor huishoudelijk aardgas lagen de netwerkcomponenten in 2025 volgens Eurostat vrijwel gelijk: ongeveer 1,87 cent per kWh in België tegenover 1,86 cent in Nederland. Daaruit blijkt geen Belgische miljardenverspilling.

Voor water kan geen ernstig nationaal “verspillingsbedrag” worden berekend.

Conclusie: het systeem moet op de schop

België moet de manier veranderen waarop deze monopolies worden bestuurd en gecontroleerd. De CREG en de gewestelijke nutsregulatoren moeten een bindend vetorecht krijgen over grote investeringsprojecten. Ook efficiëntie, leveringszekerheid, klantendienst, beperking van netverliezen en het tijdig aansluiten van gezinnen en ondernemingen moeten worden verbeterd.

De gemeenten kunnen niet tegelijk aandeelhouder, politieke toezichthouder, opdrachtgever en verdediger zijn van de consument. Als de overheid windparken, warmtepompen, elektrische mobiliteit of nieuwe waterstofnetten wil stimuleren, moet ze duidelijk tonen hoeveel dat kost. De energiefactuur mag geen tweede belastingbrief worden waarin tientallen beleidskeuzes worden weggestopt.

Vandaag zijn de opbrengsten voor aandeelhouders, gemeenten en nutsmaatschappijen dikwijls belangrijker dan het voordeel voor de gebruiker. Dat is de wereld op zijn kop.

Bronnen

• CREG, Advies over het ontwerp van federaal ontwikkelingsplan voor elektriciteit 2028–2038, 10 juli 2026
• Elia Group, Full-year results 2025, 5 maart 2026
• Vlaamse Nutsregulator, Aanwijzing van elektriciteits- en aardgasnetbeheerders
• Fluvius, bedrijfsgegevens en werkingsgebied
• Fluxys Belgium, Jaarresultaten 2025
• De Watergroep, Jaarresultaten en kerncijfers 2025
• De Watergroep, Tarieven 2025
• Eurostat, Electricity prices components for household consumers: Eurostat-dataset nrg_pc_204_c
• Eurostat, Gas prices components for household consumers: Eurostat-dataset nrg_pc_202_c
• Statbel, Private huishoudens in België
• Autoriteit Consument & Markt, informatie over Nederlandse netkosten en regulering
• Netbeheer Nederland, overzicht van de landelijke en regionale netbeheerders