Hoe we onszelf kapot gefederaliseerd hebben: 10 miljard te besparen

De federalisering van België is ooit begonnen vanuit een begrijpelijke en legitieme verzuchting. Meer dan een eeuw lang werd het Nederlands in eigen land als een tweederangstaal behandeld. Frans was de taal van bestuur, rechtspraak, cultuur en hoger onderwijs. Wie carrière wilde maken, sprak Frans.

De Vlaamse Beweging ontstond in de negentiende eeuw als reactie op die structurele achterstelling en streed decennialang voor gelijke rechten. Een belangrijk keerpunt kwam er in 1930 met de vernederlandsing van de Universiteit Gent, de eerste volledig Nederlandstalige universiteit van België.

Na de Tweede Wereldoorlog groeiden Vlaanderen en Wallonië steeds verder uit elkaar, zowel economisch als cultureel. Om de communautaire spanningen te beheersen, voerde premier Gaston Eyskens in 1970 de eerste staatshervorming door. Daarbij werden de drie cultuurgemeenschappen erkend en werd de grondwettelijke basis gelegd voor de toekomstige gewesten. Het was het begin van een proces dat België van een unitaire staat moest omvormen tot een federale staat.

Een bestuurlijk monster van 50 jaar

Wat toen als een oplossing werd voorgesteld, is vandaag echter uitgegroeid tot een bestuurlijk monster. Na 1970 volgden nog vijf staatshervormingen. Elke hervorming voegde nieuwe instellingen, parlementen, regeringen, administraties, agentschappen en bevoegdheidsverdelingen toe.

In plaats van het land eenvoudiger te maken, werd het almaar ingewikkelder. Vandaag telt België meerdere parlementen, meerdere regeringen, bijna 60 ministers, staatssecretarissen en 600 parlementariërs op verschillende bestuursniveaus, naast duizenden mandaten in overheidsinstellingen. Alleen al in de gezondheidszorg zijn de bevoegdheden versnipperd over zes ministers.

Ook het ambtenarenapparaat groeide mee met die institutionele versnippering. Door de opeenvolgende bevoegdheidsoverdrachten ontstonden op verschillende niveaus parallelle administraties die vaak gelijkaardige taken uitvoeren. België behoort daardoor tot de Europese landen met de hoogste overheidsuitgaven en een bijzonder complexe bestuurlijke organisatie.

Een besparing van 10 miljard euro per jaar

Wat kost ons dat allemaal? Een exacte berekening bestaat niet, maar verschillende economen en denktanks ramen dat een vereenvoudiging van onze bestuurlijke structuur een besparing van meerdere miljarden euro per jaar zou kunnen opleveren. Een besparing van 10 miljard euro wordt genoemd als een mogelijke grootteorde bij een grondige institutionele hervorming.

Dat is opvallend, want het is precies het bedrag waar de regering-De Wever vandaag wanhopig naar op zoek is om de begroting op orde te krijgen.

Het ontbreken van een hiërarchie: politieke waanzin

Maar het grootste probleem is niet eens de kostprijs. Het Belgische federalisme mist een fundamenteel kenmerk dat alle andere federale staten wél hebben: een duidelijke hiërarchie. In landen zoals Duitsland, Oostenrijk of Canada beschikt de federale overheid over instrumenten om in te grijpen wanneer een deelstaat financieel of bestuurlijk volledig ontspoort. België kent die mogelijkheid niet.

Een Belgisch gewest kan jarenlang een slecht financieel beleid voeren, miljarden schulden opstapelen, de administratie volledig laten ontsporen en middelen inefficiënt besteden, terwijl de federale overheid uiteindelijk mee de financiële gevolgen draagt zonder daadwerkelijk te kunnen ingrijpen. Dat creëert een pervers systeem waarin verantwoordelijkheid en bevoegdheid niet langer samenvallen. Wie de beslissingen neemt, draagt niet de volledige financiële gevolgen ervan. Dat is economisch en bestuurlijk niet verdedigbaar. Dat is politieke waanzin.

Twee pistes, geen derde optie

Na meer dan een halve eeuw federalisering moeten we erkennen dat het huidige federale model niet werkt. Een land kan niet eindeloos nieuwe bestuurslagen creëren zonder daarvoor een zware prijs te betalen in efficiëntie, transparantie en begrotingsdiscipline.

Daarom zijn er nog slechts twee geloofwaardige pistes. Ofwel kiezen we voor een grondige herfederalisering waarbij bevoegdheden opnieuw worden samengebracht, bestuurslagen verdwijnen en de federale overheid opnieuw een duidelijke hiërarchische rol krijgt. Ofwel trekken we de logica van de staatshervormingen volledig door en evolueren Vlaanderen en Wallonië naar twee onafhankelijke staten die elk hun eigen verantwoordelijkheid dragen.

Wat geen optie meer mag zijn, is verder aanmodderen met een systeem dat steeds duurder, ingewikkelder en inefficiënter wordt.

België heeft zich in een halve eeuw niet kapot bespaard. België heeft zich kapot gefederaliseerd.

Bronnen

• Grondwetsherzieningen en staatshervormingen (1970, 1980, 1988-1989, 1993, 2001 en 2011-2014);
• FOD Kanselarij van de Eerste Minister – Evolutie van de Belgische federale staat;
• OESO, Economic Surveys: Belgium (analyse van de bestuurlijke complexiteit en overheidsuitgaven);
• Federaal Planbureau en Hoge Raad van Financiën (overheidsfinanciën en institutionele organisatie).