Slachtoffers voelen zich achteraf veroordeeld

Een rechtsstaat garandeert dat iedereen die een misdrijf pleegt, fundamentele rechten behoudt. In de praktijk lijkt België echter te ver te gaan in de bescherming van daders, waardoor slachtoffers zich vaak achteraf moeten verantwoorden voor hun eigen verdediging.

Wettige verdediging en de paradox

Wanneer een inbreker ‘s nachts uw woning binnendringt of een gewelddadige crimineel uw gezin in gevaar brengt, reageert u instinctief. U kunt niet rustig het Strafwetboek raadplegen om te bepalen of uw reactie proportioneel is. Toch kan diezelfde reactie later als straf worden gebruikt wanneer een rechter oordeelt dat de grenzen van de wettige verdediging zijn overschreden.

Het nieuwe Strafwetboek (in werking sinds 8 april 2026) bevestigt dat wettige verdediging een fundamentele rechtvaardigingsgrond blijft. Maar het systeem laat ruimte voor het beroep op burgerlijke schadevergoedingen, waardoor slachtoffers zich opnieuw moeten verdedigen – maar dan in de rechtbank.

Het Gentse juwelier‑incident

Een gewapende overvaller werd door een juwelier doodgeschoten. De juwelier werd strafrechtelijk vrijgesproken, maar de nabestaanden van de overvaller probeerden later via een burgerlijke procedure een schadevergoeding te verkrijgen. Voor veel burgers voelt dit alsof het slachtoffer zich opnieuw moet verdedigen, maar dan in de rechtbank.

De realiteit van gevangenisplaatsen

België kampt al jaren met een chronisch tekort aan gevangenisplaatsen. Veroordeelden belanden vaak niet in de gevangenis, wachten maanden op de uitvoering van hun straf of krijgen alternatieve modaliteiten zoals een enkelband. Dit draagt bij aan het beeld dat de rechten van daders beter worden bewaakt dan die van slachtoffers.

Wat moet er veranderen?

Rechters moeten rekening houden met de uitzonderlijke psychologische omstandigheden waarin slachtoffers handelen: paniek, adrenaline en doodsangst. Wie onder een onmiddellijke en ernstige bedreiging handelt, verdient het voordeel van de twijfel. Een samenleving die haar burgers niet langer beschermt, riskeert het vertrouwen in justitie zelf te verliezen.

Bronnen

• Belgisch Strafwetboek 2024 (in werking sinds 8 april 2026), artikelen inzake wettige verdediging en verbod op eigenrichting.
• Hof van Cassatie: vaste rechtspraak over noodzakelijkheid en proportionaliteit van wettige verdediging.
• FOD Justitie.
• Juridische analyse wettige verdediging (ELFRI).
• Dossier Gentse juwelier en daaropvolgende burgerlijke procedures.