Van harde meester tot machteloze leerkracht: mijn ervaringen in het onderwijs

Ik ben geboren in 1972. Als ik naar het onderwijs kijk, heb ik het gevoel dat ik in één mensenleven twee uitersten heb meegemaakt. Eerst een onderwijs waarin de leerkracht onaantastbaar was en de leerling zich onderdanig moest aanpassen. Vandaag zien we het tegenovergestelde: een onderwijs waarin de leerkracht zich voortdurend moet verantwoorden en de leerling altijd gelijk krijgt. Geen van beide modellen zijn wenselijk.

Het huwelijksverbod en mijn moeder

Mijn moeder stond als jonge vrouw in het onderwijs en behoorde tot een generatie die een enorme maatschappelijke verandering meemaakte. In het katholieke onderwijs gold lange tijd dat vrouwelijke leerkrachten ongehuwd moesten blijven. Wie trouwde, werd ontslagen. Pas rond 1960 werd dat huwelijksverbod opgeheven. Mijn moeder behoorde dus tot de eerste generatie getrouwde juffrouwen. Dat betekende niet dat iedereen daar onmiddellijk gelukkig mee was. In het katholieke onderwijs leefde de oude mentaliteit nog een hele tijd verder. Priesters-directeurs benadeelden nog lange tijd leerkrachten die getrouwd waren.

Mijn vader was zelfstandige en na enkele jaren stopte mijn moeder in het onderwijs om hem in de zaak bij te staan. Daarmee kwam ze in een slecht sociaal systeem terecht dat niet te verdedigen valt. Pas in 2003 kwam er een eigen statuut en konden meewerkende echtgenoten volwaardige eigen sociale rechten, waaronder pensioenrechten, beginnen opbouwen. Voor 2003 konden ze geen pensioenrechten opbouwen. Iemand die heel zijn leven niet werkte en een werkloosheidsuitkering ontving, kon wel een normaal pensioen opbouwen.

Van Heilig-Maagdcollege tot Óscar Romerocollege

Na de kleuterschool ging ik naar het Heilig-Maagdcollege in Dendermonde. Veel van die uitgesproken katholieke namen zijn ondertussen verdwenen. Het Heilig-Maagdcollege ging ondertussen samen met andere scholen op in het meer neutraal genoemde Óscar Romerocollege.

In mijn lagere schooltijd was de leerkracht baas over zijn klas. Een leerling die zich misdroeg, kon een klets krijgen of op zijn knieën op straf zitten. Straf op school betekende dat je thuis nog eens mocht uitleggen waarom je straf had gekregen. Dat fysieke straffen vandaag ondenkbaar zijn, is een vooruitgang. Ook op andere vlakken was het onderwijs van toen veel minder tolerant. Mijn leraar van het vijfde studiejaar werd ontslagen omdat hij homoseksueel was. Zoiets zou vandaag onaanvaardbaar zijn. Mijn leraar van het zesde studiejaar bleek kinderen te hebben misbruikt en stapte uit het leven.

De Abdijschool: discipline en donkere kanten

Toen mijn ouders midden jaren tachtig uit elkaar gingen, kwam ik terecht op internaat in de beruchte Abdijschool van Dendermonde. Ik heb er integere priesters gekend, zoals dom Gerard, dom Juul en dom Justinus. Mensen die vol overtuiging in het onderwijs stonden en zich zeer correct gedroegen. Maar we weten ondertussen dat er in diezelfde instelling verschrikkelijke dingen zijn gebeurd. Volgens psychiater Peter Adriaensens was het dossier van de Dendermondse Abdijschool één van de zwaarste. De VRT-documentairereeks Godvergeten bracht de Abdijschool uitgebreid in beeld. Een rechercheur die zedenzaken rond de school onderzocht, omschreef het dossier als een van de zwaarste qua omvang en ernst.

Ook de gevallen rond Dom Robert en Dom Emiel zijn uitvoerig gedocumenteerd. Dom Emiel werd in 1999 veroordeeld voor misbruik van minstens vijf jongens. In de slaapzaal en zijn privékamertje misbruikte hij kinderen. Hij kreeg echter geen effectieve gevangenisstraf. Dom Robert misbruikte minstens evenveel kinderen, maar werd wegens zijn gezondheidstoestand niet meer voor de rechter gebracht. Hij is ondertussen overleden. Niet alleen waren er excessen bij bepaalde paters, ook bepaalde leken leerkrachten gingen over de schreef.

De leerkrachten genoten een autonomie die vandaag onvoorstelbaar lijkt. Ze konden hun leerstof naar hun eigen inzicht organiseren. Zo werkte er in de Abdijschool een lekenleerkracht Herman Van de P. die zelf besliste om op één uur Duits de opleiding van drie uur te geven. Als een TGV gingen we door grammatica en woordenschat. Hij genoot ervan. Hetzelfde gevoel had ik bij zijn vakken Nederlands en Engels, waar we bedolven werden met professionele boekbesprekingen, het bestuderen van romans, eindeloze opdrachten en dagelijkse opvragingen. Toen we op vrijdag al vijf toetsen hadden, plaatste hij er fier nog twee bij. Het was een vorm van sadisme of psychologische terreur. Bij Latijn lazen we bij dom Gerard bijna alle doorlopende teksten in plaats van ons te beperken tot zorgvuldig geselecteerde bloemlezingen.

De lat lag extreem hoog en het zal niemand verwonderen dat mijn klasgenoten het schopten tot professor, plastisch chirurg, uroloog, advocaat, notaris,… Sommigen werden een bekende Vlaming zoals topdokter Mathieu Vandenbulcke (en zijn broer Luc als CEO van DEME), Patrick Van der Vorst (Stukken van Mensen).

Universiteit als bevrijding

Het merkwaardige is dat ik mijn overstap naar de Universiteit Gent als een enorme bevrijding heb ervaren. Plots kreeg ik veel meer vrijheid. Niemand stond voortdurend achter mij. Niemand joeg mij elke dag vooruit. Je kreeg verantwoordelijkheid en moest uiteindelijk zelf bewijzen dat je de leerstof beheerste. Achteraf bekeken was de slinger tijdens mijn humaniora te ver doorgeslagen naar discipline, prestatiedruk en het bijna sadistische gedrag van bepaalde leerkrachten.

Hedendaags laks onderwijs met overdreven regelneverij

Maar zoveel jaar later blijkt diezelfde slinger te ver naar de andere kant doorgeslagen. Vandaag hebben leerlingen veel rechten. Leerkrachten worden onophoudelijk gecontroleerd met leerplannen, inspecties, evaluaties, administratie, pedagogische modellen, zorgstructuren, rapportering en procedures. De basiskennis bij de studenten gaat ondertussen sterk achteruit. Diploma's worden in bepaalde scholen praktisch cadeau gegeven. Een school zonder gezag is evenmin een goede school als een school zonder vrijheid.

We moeten niet terug naar de jaren zeventig of tachtig met leerkrachten die kinderen mogen slaan of terroriseren. Een leerkracht moet wel opnieuw gezag kunnen uitoefenen. Een leerling moet opnieuw kunnen horen dat hij onvoldoende de leerstof kent. Een leerkracht moet een student terecht kunnen straffen. En vooral moet een leerkracht opnieuw in de eerste plaats les kunnen geven, in plaats van een groot gedeelte van zijn energie te besteden aan administratie en verantwoording.

De gulden middenweg terugvinden

We moeten de gulden middenweg terugvinden. Bescherm de leerling tegen willekeur en misbruik, maar bescherm ook de leerkracht tegen bureaucratie en ondermijning van zijn gezag. Geef leerkrachten opnieuw vrijheid binnen duidelijke einddoelen. Leg de lat aanvaardbaar hoog en help leerlingen om erover te raken, in plaats van de lat telkens lager te leggen. Het onderwijs van mijn jeugd kende excessen die nooit mogen terugkeren. Maar het kende ook kennis, discipline, ambitie en respect voor de leerkracht. Vooruitgang betekent niet dat alles van vroeger verkeerd was. Vooruitgang betekent dat je het verkeerde achterlaat en het goede bewaart.

Bronnen

• Universiteit Gent, historisch onderzoek over vrouwelijke leerkrachten en het huwelijksverbod in het katholiek onderwijs
• RSVZ, sociaal statuut en pensioenrechten van de meewerkende echtgenoot
• Federale Pensioendienst, gelijkgestelde periodes en pensioenberekening
• Vlaamse overheid, Onderwijsaanbod Óscar Romerocollege
• VRT NWS, Godvergeten en onderzoek naar seksueel misbruik in de Abdijschool van Dendermonde
• Het Laatste Nieuws, dossier over de Abdijschool en Dom Robert