Waarom wil de politiek zichzelf en de overheid niet grondig hervormen?

Ik leg uit waarom eigenbelang, politieke spelletjes en institutionele complexiteit de hervorming van de Belgische overheid blijven tegenhouden.

Eigenbelang en het politieke spel

Een instelling afschaffen betekent mandaten afschaffen. Een bestuursniveau schrappen betekent kabinetten, voorzitters, gedeputeerden, fractiemiddelen en politieke invloed verminderen. Wie hervormingen moet goedkeuren, behoort zelf tot het systeem dat door die hervormingen kleiner zou worden. Het klassieke spel tussen meerderheid en oppositie maakt het nog moeilijker; een partij kan institutionele vereenvoudiging verdedigen als ze in de oppositie zit, maar wordt minder enthousiast zodra ze zelf de mandaten mag invullen.

De overbodige provincies

De provincies hebben nog reële bevoegdheden – onder andere op het vlak van onderwijs, toerisme, provinciewegen, milieu, sport en preventieve gezondheidszorg – en kunnen dus niet eenvoudig worden weggegumd zonder die taken elders onder te brengen. De vijf Vlaamse provinciebesturen gaven in 2024 samen ongeveer 1,27 miljard euro uit. Hun autonome provinciebedrijven nog eens ongeveer 193 miljoen euro. We kunnen 127 miljoen euro per jaar besparen door het dubbele niveau te elimineren, en bovendien efficiëntiewinsten boeken bij de verschillende taken en onderdelen.

• 1,27 miljard euro uitgaven 2024 (provinciebesturen)
• 193 miljoen euro uitgaven (provinciebedrijven)
• 127 miljoen euro besparing bij eliminatie van het bestuursniveau

De Senaat: een institutioneel kluwen

De Senaat telt nog 60 senatoren: 50 deelstaatssenatoren en 10 gecoöpteerde senatoren. Voor 2026 begroot de Senaat €42,51 miljoen aan uitgaven en vraagt hij een federale dotatie van €41,75 miljoen. Daarnaast wordt voor het Huis der Parlementsleden €1,97 miljoen aan uitgaven geraamd. Meer dan veertig miljoen euro per jaar voor een instelling waarvan de rol bijna nihil is.

• 60 senatoren (50 deelstaats, 10 gecoöpteerde)
• 42,51 miljoen euro uitgaven 2026
• 41,75 miljoen euro dotatie
• 1,97 miljoen euro voor Huis der Parlementsleden

Gezondheidszorg: een wirwar

Gezondheidszorg is verdeeld over het federale niveau en verschillende gemeenschaps- en gewestelijke instanties. Men spreekt over zes betrokken ministers. De federale regering heeft een minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid, terwijl de gemeenschappen bevoegdheden hebben inzake curatieve en preventieve gezondheidszorg. Een duidelijke richting is nodig: ofwel één federaal niveau, ofwel volledige decentralisatie met politieke én financiële verantwoordelijkheid.

Financiële verantwoordelijkheid van de gewesten

Vlaanderen haalt ondanks decennia staatshervormingen nog altijd maar een gedeelte van zijn inkomsten uit eigen belastingen. In 2025 bedroegen de eigen Vlaamse belastingen €18,2 miljard, terwijl de totale Vlaamse ontvangsten €60,7 miljard bedroegen. De fiscale autonomie bedroeg volgens de Vlaamse statistiekdienst ongeveer 30 %.

• Eigen Vlaamse belastingen 18,2 miljard 2025
• Totale Vlaamse ontvangsten 60,7 miljard 2025
• Fiscale autonomie 30 %

Transfers creëren hangmatcultuur

De transfers tussen de gewesten zijn reëel. Het door KU Leuven ontwikkelde Moniflow-model berekende voor 2020 een netto uitgaande financiële stroom vanuit Vlaanderen naar de andere gewesten van €6,58 miljard; voor 2021 werd €7,27 miljard geraamd.

• Moniflow 2020: 6,58 miljard uitgaande
• Moniflow 2021: 7,27 miljard uitgaande

Wallonië vs Luxemburg: een vergelijking

Luxemburg koos nadrukkelijk voor internationale economische openheid, financiële dienstverlening en het aantrekken van grensoverschrijdende economische activiteit. Het resultaat is indrukwekkend: volgens de OESO bedroeg het Luxemburgse bbp in koopkrachttermen in 2023 ongeveer 143.200 dollar per inwoner, tegenover een OESO-gemiddelde van ongeveer 59.000 dollar. De financiële sector vertegenwoordigt ongeveer een kwart van het Luxemburgse bbp. Wallonië beschikt over universiteiten, ruimte, een centrale Europese ligging, infrastructuur en een bevolking van miljoenen mensen. Het debat zou daarom veel meer moeten gaan over hoe men van Wallonië een regio maakt die investeringen en ondernemerschap aantrekt en uiteindelijk financieel sterker op eigen benen staat.

• Luxemburg bbp 143.200 $ per inwoner 2023
• Luxemburg bbp OESO-gemiddelde 59.000 $
• Financiële sector ~25 % van Luxemburgse bbp

Prestigeprojecten zonder nut

Het station van Luik-Guillemins kostte €312 miljoen voor station en parking, plus €125 miljoen aan bijhorende spoorinfrastructuur. Het station van Bergen/Mons kostte €480 miljoen. Het hellend vlak van Ronquières is een ander voorbeeld van Waalse prestigeprojecten zonder veel nut.

• Luik-Guillemins station: 312 miljoen + 125 miljoen
• Bergen/Mons station: 480 miljoen
• Ronquières hellend vlak

Politieke partijen en hun dotaties

Wanneer de bevolking gevraagd wordt langer te werken, subsidies te verminderen en overheidsdiensten te besparen, mag de politiek zichzelf niet buiten schot houden. Belgische politieke partijen ontvingen in 2025 gezamenlijk €86,5 miljoen, tegenover €83,7 miljoen in 2024. De communistische partij PVDA ontvangt jaarlijks 6 miljoen euro, terwijl de Nederlandse regeringspartij VVD het met slechts 4 miljoen moet doen.

• Partijdotaties 2025: 86,5 miljoen vs 83,7 miljoen 2024
• PVDA: 6 miljoen euro per jaar
• VVD: 4 miljoen euro per jaar

De noodzaak van een bestuurlijke kuis

Niet elke administratie moet verdwijnen. Niet iedere ambtenaar is overbodig. Niet iedere provinciale activiteit is nutteloos. Solidariteit hoeft evenmin te verdwijnen. Maar iedere structuur moet opnieuw haar bestaan kunnen verantwoorden. Waarom bestaat ze? Welke taak voert ze uit? Kan een ander bestuursniveau dat goedkoper uitvoeren? Waarom zijn meerdere overheden voor hetzelfde beleidsdomein bevoegd? Hoeveel kost de politieke bovenbouw? Het Belgische tussenmodel waarin een wirwar van bevoegdheden, financiering en verantwoordelijkheid voortdurend door elkaar lopen is totaal inefficiënt. Het grootste obstakel voor een grondige hervorming zijn de politici zelf die het systeem moeten vereenvoudigen en hun postjes en middelen zien verdwijnen. Het is voor hen veel gemakkelijker een nieuwe belasting, besparing of bijdrage bij de burger te zoeken dan een stoel onder hun eigen politieke tafel weg te halen. En precies daarom sleept de Belgische institutionele hervorming al zo lang aan.

Bronnen

• Belgische Senaat – begroting 2026 en rol/samenstelling van de Senaat
• Vlaanderen.be/Statistiek Vlaanderen – provinciale uitgaven, Vlaamse ontvangsten en fiscale autonomie
• KU Leuven/Moniflow via Vlaamse overheid – interregionale financiële stromen
• Belgium.be – bevoegdheidsverdeling gemeenschappen en provincies
• Belgische Kamer en Senaat – partijfinanciering
• OESO – Economic Survey Luxembourg 2025
• Eiffage – kostprijs Luik-Guillemins
• openbare berichtgeving over station Mons