De ‘rijken’ als zondebok: een gevaarlijke herhaling van de geschiedenis

De geschiedenis herhaalt zich zelden letterlijk, maar ze rijmt op een verontrustende manier. Wie de jaren dertig van vorige eeuw bestudeert, ziet hoe gevaarlijk het wordt wanneer een samenleving haar economische en maatschappelijke problemen herleidt tot één zondebok. Dat mechanisme verdient ook vandaag onze aandacht.

Na de beurscrash van 1929 en tijdens de wereldwijde economische depressie kampte Duitsland met massale werkloosheid, armoede en een diep wantrouwen tegenover de politieke elite. Toen Adolf Hitler op 30 januari 1933 rijkskanselier werd, bood hij de bevolking een eenvoudig verhaal aan: de Joden zouden verantwoordelijk zijn voor de economische ellende, de financiële problemen en de nationale vernedering na de Eerste Wereldoorlog.

Historici zijn het erover eens dat deze beschuldigingen ongegrond waren. Toch bleken ze politiek bijzonder doeltreffend. Door één bevolkingsgroep tot zondebok te maken, kon het regime de woede van de bevolking kanaliseren. Die propaganda werd jaar na jaar agressiever. Joodse ondernemers werden afgeschilderd als profiteurs en uitbuiters. Winkels werden geboycot. Uiteindelijk volgde in de nacht van 9 op 10 november 1938 de beruchte Kristallnacht. Meer dan 1.400 synagogen werden vernield of in brand gestoken, duizenden Joodse handelszaken werden geplunderd en vernield.

Woorden gaan vooraf aan daden

De geschiedenis leert een pijnlijke les: polarisatie begint met slogans. Met het aanwijzen van een schuldige. Met het verdelen van de bevolking in ‘goeden’ en ‘slechten’. Uiteraard leven wij vandaag in een democratische rechtsstaat. Niemand mag de huidige politieke situatie gelijkstellen met het nationaalsocialisme. Maar dat betekent niet dat we niets meer kunnen leren uit onze geschiedenis.

De ‘rijken’ als zondebok van vandaag

Ook vandaag hoor je bij de communisten dat ‘de rijken’, ‘de vermogenden’, ‘de ondernemers’ of ‘de multinationals’ verantwoordelijk zouden zijn voor belastingontduiking, begrotingstekorten, ongelijkheid en het niet betalen van belastingen. Telkens wanneer we deze beweringen natrekken, blijken ze grotendeels verzonnen.

De werkelijkheid is veel genuanceerder. Volgens de FOD Economie bestaat meer dan 99% van alle Belgische ondernemingen uit kmo’s. Zij zorgen voor een aanzienlijk deel van de werkgelegenheid en creëren welvaart door te investeren, risico’s te nemen en jobs te scheppen. De private sector betaalt 80% van alle overheidsinkomsten. Achter ‘de rijken’ schuilen ondernemers die jarenlang hard hebben gewerkt, gespaard en geïnvesteerd.

In een democratie mag men discussiëren over een eerlijke belastingdruk en over de verdeling van de lasten. Maar er bestaat een fundamenteel verschil tussen een inhoudelijk debat over belastingen en het systematisch afschilderen van één bevolkingsgroep als de oorzaak van alle problemen. De fascisten deden dat met de Joden, de communisten doen dat met de zogenaamde rijken.

Het vergeten bloedbad van het communisme

Wat bovendien zorgen baart, is dat steeds minder mensen weten wat het communisme in de praktijk heeft betekend. De generatie die de Sovjet-Unie, de Berlijnse Muur, de DDR en de communistische regimes in Oost-Europa bewust heeft meegemaakt, verdwijnt stilaan. Voor veel jongeren zijn de Goelagkampen, de gedwongen collectivisatie, de Oekraïense hongersnood (Holodomor), de Culturele Revolutie in China en de Rode Khmer in Cambodja onbekende begrippen.

Nochtans zijn deze feiten uitvoerig gekend. In de Sovjet-Unie vielen onder Stalin miljoenen slachtoffers door executies, dwangarbeid, deportaties en door de hongersnood van 1932-1933. In Maoïstisch China kostte de Grote Sprong Voorwaarts (1958-1962) naar schatting 40 miljoen mensen het leven, voornamelijk door hongersnood.

Het is opvallend hoe communistische ideeën vandaag opnieuw sympathie winnen via aantrekkelijke of populistische slogans over gelijkheid, solidariteit en ‘het laten betalen van de rijken’. Maar bij deze populistische slogans schuilt de vraag welke economische gevolgen die in de praktijk hebben. Zoals steeds leidt communistische waanzin op korte termijn tot economische stilstand, minder welvaart en minder welzijn voor de bevolking. In alle communistische landen trachten inwoners te vluchten voor het regime.

In België heeft de communistische partij geen duurzame oplossingen voor de begrotingstekorten, oplopende overheidsschulden, vergrijzing, inefficiënte overheidsuitgaven, administratieve complexiteit en een slabakkende productiviteitsgroei.

De les uit de geschiedenis

De grootste les uit de geschiedenis is: zodra politici verkiezingen proberen te winnen door een volledige bevolkingsgroep verantwoordelijk te stellen, is waakzaamheid geboden. Democratie leeft immers van nuance, vrije meningsuiting, historisch besef en respect voor de rechtsstaat. Geschiedenis is er vooral om te leren uit de fouten van de geschiedenis.

Bronnen

• United States Holocaust Memorial Museum (USHMM): Kristallnacht, nazi-propaganda en de vervolging van de Joden.
• Encyclopaedia Britannica: Adolf Hitler, Kristallnacht en de economische context van de Weimarrepubliek.
• Bundeszentrale für politische Bildung (Duitsland): opkomst van het nationaalsocialisme en propagandamechanismen.
• FOD Economie / Statbel: Belgische ondernemingsstructuur (meer dan 99% kmo’s).
• Anne Applebaum, *Gulag: A History*.
• Stephen Kotkin, *Stalin*.
• Frank Dikötter, *Mao’s Great Famine*.
• R.J. Rummel, *Death by Government*.
• The Black Book of Communism (Courtois e.a.), met de kanttekening dat de gehanteerde slachtofferaantallen onderwerp zijn van historisch debat.