Europese Commissie: een bestuurscultuur van geheimzinnigheid en machtsconcentratie

De Europese Unie presenteert zich graag als een wereldwijde verdediger van democratie, rechtsstaat en behoorlijk bestuur. Maar achter de glazen gevels ontwikkelt zich een bestuurscultuur waarin steeds meer macht wordt gecentraliseerd, terwijl transparantie en democratische controle achteruitgaan. Ook Europees Ombudsvrouw Teresa Anjinho waarschuwt openlijk voor ‘zones zonder verantwoording’.

Stijging van klachten over transparantie

In 2025 behandelde het kantoor van de Europese Ombudsman 3.490 nieuwe klachten, een stijging met 54 procent tegenover 2024. Van de geopende onderzoeken hield ongeveer 35 procent verband met transparantie. Alleen al onderzoeken over de toegang tot Europese documenten vertegenwoordigden 32 procent van het totaal.

Wanneer duizenden burgers, journalisten en organisaties massaal klacht indienen of naar de rechtbank stappen, betekent dit dat openbaarheid van bestuur niet naar behoren functioneert. Het probleem situeert zich vooral bij de Europese Commissie. Deze beschikt over het initiatiefrecht om Europese wetgeving voor te stellen, beheert miljarden euro’s, onderhandelt over handelsakkoorden, sluit contracten en bepaalt de koers inzake klimaat, industrie, landbouw, migratie, volksgezondheid en digitale controle.

Tegelijk wordt haar besluitvorming steeds minder transparant. Documenten worden laattijdig of niet vrijgegeven, aanvragen worden afgewezen en sommige onderhandelingen verlopen via geheime sms-berichten of informele vergaderingen. De Commissie beroept zich daarbij op zogezegde noodsituaties die een zekere vertrouwelijkheid vereisen. Maar wanneer iedere crisis een reden wordt om normale procedures en controles opzij te schuiven, verandert dit geleidelijk karakter in de normale bestuursvorm.

Geheime sms-berichten en machtsmisbruik

Wie miljardencontracten afsluit, sancties oplegt, grondrechten beperkt of volledige economische sectoren hervormt, moet nauwkeurig kunnen aantonen wie welke beslissing heeft genomen, op basis van welke informatie en na welke contacten. Urgentie mag nooit een algemeen excuus worden om de Europese rechtsregels en de beperkte democratische waarborgen uit te sluiten.

Pfizergate blijft daarvan het bekendste voorbeeld. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen wisselde tijdens de coronacrisis sms-berichten uit met Pfizer-topman Albert Bourla over vaccinonderhandelingen. Toen journalisten toegang vroegen tot die berichten, wilde de Commissie ze niet vrijgeven. Het Gerecht van de Europese Unie oordeelde op 14 mei 2025 dat de Commissie geen geloofwaardige verklaring had gegeven voor het niet terugvinden van de berichten en vernietigde haar weigering.

Een Europese instelling die van burgers en ondernemingen eist dat zij ieder document bewaren, iedere transactie registreren en iedere procedure volgen, blijkt zelf zeer geheimzinnig zodra haar eigen voorzitter ter verantwoording wordt geroepen. De Europese Unie legt haar burgers steeds meer regels, rapporteringsplichten en digitale controles op, maar past de normen van transparantie niet toe op zichzelf.

Een presidentieel voorzitterschap en democratisch deficit

Ook de machtspositie van de Commissievoorzitter verdient veel meer aandacht. De Europese Commissie was oorspronkelijk bedoeld als een collegiaal bestuur, gebonden aan verdragen en procedures en gecontroleerd door het Europees Parlement en de lidstaten. Onder Von der Leyen kreeg het voorzitterschap echter een presidentieel karakter. Grote politieke lijnen worden in een kleine kring uitgezet, waarna commissarissen, ambtenaren en regeringsleiders geacht worden die koers te volgen.

De ongeveer 450 miljoen inwoners van de Europese Unie kunnen de leden van de Commissie niet verkiezen. De voorzitter wordt voorgedragen door de Europese Raad en vervolgens door het Europees Parlement verkozen. De overige commissarissen worden door de nationale regeringen voorgedragen, waarna het Parlement de Commissie uiteindelijk als college goed- of afkeurt. De burger kan dus niet beslissen wie bijvoorbeeld het Europese klimaat-, migratie-, industrie- of landbouwbeleid zal bepalen.

Nationale regeringen kunnen voormalige ministers, partijgenoten of bij het grote publiek vrijwel onbekende figuren naar de Europese Commissie sturen. De selectie gebeurt volledig via partijpolitieke onderhandelingen. De vraag is niet wie in Europa de beste specialist voor een bepaald beleidsdomein is, maar welke lidstaat welke functie mag invullen. Een hond met een hoed op kan zo commissaris worden. Het Europees Parlement keurt maar uiterst zelden een voorgestelde kandidaat af.

Technocratie of democratie: de EU kiest het slechtste van twee werelden

Zo kunnen politici die in hun eigen land nauwelijks iets te betekenen hebben, plots Europees commissaris worden en mee beslissen over regels die gelden voor ongeveer 450 miljoen Europeanen. Zij beschikken daarbij over enorme regelgevende, financiële en politieke macht. Hun voorstellen hebben rechtstreekse gevolgen voor landbouwers, ondernemingen, autobouwers, vastgoedeigenaars, werknemers en consumenten, hoewel bijna niemand ooit persoonlijk voor deze machthebbers heeft kunnen stemmen.

Europa moet daarom een duidelijke keuze maken. Ofwel bouwt men een volwaardige Europese democratie uit, met rechtstreekse verkiezingen en een duidelijke politieke verantwoordelijkheid en transparantie van iedere commissaris. Ofwel kiest men werkelijk voor een technocratisch bestuursmodel, waarbij voor ieder beleidsdomein de beste en meest ervaren experts worden geselecteerd.

China hanteert binnen zijn autoritaire eenpartijstaat een veel sterker technocratisch geïnspireerd systeem en boekt daarmee economische successen. Dat Chinese model is natuurlijk ondemocratisch en zeker geen voorbeeld op het gebied van politieke vrijheid. Maar het maakt wel duidelijk dat technocratische selectie en democratische verkiezingen twee verschillende bestuursmodellen zijn. De EU kiest het slechtste van twee werelden: niet democratisch en geen experten.

De ombudsvrouw zonder tanden

Daar komt nog bij dat de Europese Ombudsman hoofdzakelijk over moreel en institutioneel gezag beschikt. Zij kan onderzoeken voeren, wanbeheer vaststellen en aanbevelingen formuleren, maar de Europese instellingen niet op dezelfde manier sanctioneren als een rechtbank. De ombudsvrouw is een waakhond zonder tanden. De zelfverzekerde bureaucratie kan gewoon verderdoen.

Europese samenwerking mag geen vrijgeleide worden voor een gecentraliseerde bestuurslaag die steeds meer bevoegdheden naar zich toetrekt en steeds minder verantwoording aflegt. Daarom zijn er ook in de EU structurele hervormingen noodzakelijk. Het Europees Parlement moet meer onderzoeksbevoegdheden krijgen en de Europese Ombudsman moet bij ernstige of herhaalde overtredingen een zaak kunnen doorverwijzen naar een rechterlijke of onafhankelijke instantie. Ook de benoeming van de Commissie moet grondig worden hervormd.

Wie over ongeveer 450 miljoen burgers wil regeren, moet ofwel rechtstreeks door hen kunnen worden verkozen en weggestemd, ofwel op basis van uitzonderlijke deskundigheid worden geselecteerd. Het huidige systeem creëert een machtige Europese commissie die ver boven de burgers staat. Wanneer diezelfde macht vervolgens documenten achterhoudt, bevoegdheden centraliseert en parlementaire controle ontwijkt, wordt het democratisch deficit gevaarlijk.

Zonder openbaarheid ontstaat machtsmisbruik. Zonder politieke verantwoordelijkheid ontstaat een gevaarlijke situatie. Niet de kritiek van burgers vormt de grootste bedreiging voor Europa. De echte bedreiging is een Europese commissie die zichzelf steeds meer macht toekent, maar steeds minder gecontroleerd wil worden.

Bronnen

• Europese Ombudsman, Annual Report 2025;
• Europese Ombudsman, Teresa Anjinho, How the EU’s transparency law works in practice, 29 mei 2026;
• Europese Ombudsman, Transparency as a fundamental right, 2026;
• Gerecht van de Europese Unie, arrest van 14 mei 2025 over de sms-berichten tussen Ursula von der Leyen en Pfizer;
• Europese Unie, informatie over de benoeming en samenstelling van de Europese Commissie;
• Europees Parlement, procedure voor de verkiezing van de Commissievoorzitter en goedkeuring van de Europese Commissie;
• Eurostat en Europese Unie, demografische kerncijfers van de EU.